Tàn cuộc cờ tướng: thế nào thắng, thế nào hòa

Câu trả lời ngắn

Tàn cuộc cờ tướng xoay quanh một câu hỏi: lực lượng còn lại có thắng được không. Xe đơn thắng khi bên thủ đã mất một trong bốn quân Sĩ Tượng, nhưng gặp sĩ tượng toàn đứng đúng hình thì chỉ hòa. Mã đơn chỉ thắng Tướng trơ hoặc một Sĩ, Pháo cần một Sĩ của chính mình, còn Tốt phụ thuộc vào độ cao.

Trong cả bài, Đỏ là bên có thêm lực lượng và Đen phòng thủ. Mỗi thế được xếp vào một trong bốn mức. Thắng theo sách (例胜): bên mạnh thắng từ hầu như mọi vị trí. Thắng thực dụng: thắng nếu kịp lập được một thế then chốt trước. Khó thắng (难胜): phòng thủ đúng thì hòa, bên tấn công chỉ thắng khi Sĩ Tượng đặt lỏng lẻo. Hòa: không có phương pháp thắng nào.

Kết luận dựa trên tài liệu chuẩn của Trung Quốc như 象棋勝和定式 và sách tàn cuộc của Tu Jingming (屠景明); các tỷ lệ lấy từ cơ sở dữ liệu tàn cuộc của Jih-tung Pai.

Xe đơn

Xe đơn đối Tướng trơ: thắng. Đặt Tướng Đen ở một góc cuối cung và Xe ở giữa cung, Xe khống chế cả hai điểm bên cạnh và Đen hết nước đi. Trong cờ tướng, hết nước đi là thua.

Xe đơn đối hai Sĩ, hai Tượng, đơn khuyết tượng (hai Sĩ một Tượng, 单缺象) hoặc đơn khuyết sĩ (một Sĩ hai Tượng, 单缺士): thắng. Chỉ cần mất một quân phòng thủ là đủ. Xe đối Mã đơn hoặc Pháo đơn: thắng. Xe đối Mã có hai Sĩ: thắng, bài kinh điển là dồn Mã sang phía không có Sĩ. Xe đối Mã hoặc Pháo có sĩ tượng toàn: thực tế là hòa. Xe đối Pháo hai Sĩ: khó thắng. Xe đối hai Mã, hai Pháo hoặc Mã Pháo: khó thắng.

Xe đơn đối sĩ tượng toàn

Xe đơn không ép được chiếu hết khi đối phương còn đủ hai Sĩ hai Tượng (单车对士象全), vì bốn quân che chở nhau và Tướng luôn còn một nước chờ an toàn. Điều kiện là Tướng ở nhà, Sĩ Tượng đứng thấp, ở giữa và liên kết. Dữ liệu của Pai kèm một lời cảnh báo: xét mọi vị trí hợp lệ với Xe đi trước, khoảng bốn trên năm thế là thắng, vì phần lớn cách xếp ngẫu nhiên đều lỏng. Thế hòa thuộc về người biết đúng hình.

Hình chuẩn như sau: Tướng Đen ở nhà, một Sĩ ở giữa cung, Sĩ kia ở một góc cuối; một Tượng đứng giữa mép trước cung, cách Tướng hai điểm, Tượng kia ở điểm xuất phát. Tượng ở trung lộ còn làm một việc kín đáo: nó đứng giữa hai Tướng, nhờ đó Sĩ giữa cung được tự do lùi xuống chặn đòn chiếu theo hàng cuối. Đẩy Tượng ấy lên sông, Sĩ giữa cung thành quân duy nhất giữa hai Tướng và bị ghim, và một nước chiếu hàng cuối của Xe là chiếu hết.

Vì vậy bên thủ cần những nước chờ không làm thay đổi gì: Tướng bước ngang trên hàng cuối, Sĩ giữa lùi xuống góc trống, Tượng trung lộ lùi về điểm hàng cuối còn lại. Nhấc Sĩ giữa lên góc trước cung thì thua, đưa Tượng ra sông cũng vậy. Khi Đen chỉ còn hai Sĩ một Tượng, bên tấn công nên săn Tượng trước vì bước đi của nó cố định; nếu một Sĩ đã lên góc trước, tức Dương giác sĩ (羊角士), thì bắt Sĩ ấy.

Mã đơn và Pháo đơn

Mã đối Tướng trơ: thắng, và ván kết thúc vì Đen hết nước đi chứ không phải vì một nước chiếu. Mã dồn Tướng vào góc cuối, Tướng Đỏ chiếm trung lộ, một nước chờ là xong. Mã đối một Sĩ: thắng, ăn Sĩ trước rồi lặp lại cách trên. Mã đối một Tượng: khó thắng, giữ được khi Tượng và Tướng ở hai phía khác nhau của bàn cờ để Mã không canh được cả hai. Mã đối hai Sĩ thường hòa; đối hai Tượng, sĩ tượng toàn hoặc một Tốt đã qua sông: hòa.

Pháo đối Tướng trơ: hòa. Pháo cần ngòi để tấn công, bên thủ không bao giờ phải cho nó ngòi, và Đen cũng không bao giờ bị dồn tới chỗ hết nước đi. Có thêm một Sĩ của mình thì Pháo thắng Tướng trơ, một Sĩ hoặc hai Sĩ, vì Sĩ thành ngòi thường trực. Hai Pháo đối hai Sĩ: thắng. Hai Pháo đối hai Tượng: hòa, vì Tượng liên tục chặn trung lộ.

Tốt cao, Tốt thấp, Tốt đáy

Với Tốt, độ cao quan trọng hơn mọi thứ. Tốt cao (高兵) đã qua sông nhưng chưa xuống thấp hơn hàng Tốt của bên thủ. Tốt thấp (低兵) đứng sâu hơn, trên hàng trước hoặc hàng giữa của cung. Tốt đáy (底兵), còn gọi là Tốt già, đã xuống hàng cuối và chỉ còn đi ngang được. Tốt không bao giờ lùi, nên Tốt đã xuống hàng thứ hai của Đen không còn chạm được Tượng ở hàng thứ ba.

Một Tốt đối Tướng trơ: Tốt cao hoặc thấp thắng, Tốt đáy hòa. Một Tốt đối một Sĩ hoặc một Tượng: thường hòa. Hai Tốt, một cao một thấp, đối hai Sĩ: thắng; đối hai Tượng: thắng, miễn không Tốt nào nằm ở hàng đáy. Hai Tốt thấp đối hai Sĩ: khó thắng. Ba Tốt cao đối sĩ tượng toàn: thắng. Bài học gọn nhất về độ cao đến từ Pháo đơn: hai Tốt cao thắng được nó, nhưng một cao một thấp chỉ hòa, vì Pháo đứng ở trung lộ và Tốt thấp không thể quay lại tìm đường khác.

Mã Tốt: khi nào là đủ

Mã Tốt (马兵) thắng Tướng trơ, mọi quân phòng thủ đơn lẻ, hai Sĩ, hoặc một Sĩ một Tượng, kể cả khi Tốt đã thấp. Đối hai Tượng hoặc ba quân phòng thủ, độ cao của Tốt quyết định: Tốt cao thắng, Tốt thấp thì bên thủ có thể lập thế hòa. Theo dữ liệu của Pai, Mã với Tốt cao đối hai Tượng thắng hơn 99 phần trăm vị trí, Tốt thấp chỉ khoảng ba phần tư. Đối sĩ tượng toàn, Mã Tốt thường chỉ hòa; khoảng một phần tư vị trí là thắng.

Mã Tốt đối hai Sĩ một Tượng (马兵必胜单缺象) là thắng theo sách, và phương pháp rất đáng học. Tốt chặn đường Tượng quay về trung tâm, Mã khóa Tượng tại chỗ, Tốt đi ngang ăn Tượng, cuối cùng đổi Tốt lấy một Sĩ để còn Mã đối một Sĩ, lại là một thế thắng theo sách. Điều kiện là Tốt còn cao, để Tượng ở hàng thứ ba vẫn là mục tiêu. Với Tốt thấp, cùng lực lượng ấy thành khó thắng: bên thủ giữ Tượng và Tướng ở hai phía khác nhau để Mã không canh được cả hai.

Lời khuyên dành cho bên cầm Mã Tốt rất thẳng: chậm mà chắc, đừng đẩy Tốt quá nhanh. Đưa Tướng ra trung lộ sớm, vì giai đoạn cuối, Mã đối Tướng trơ, kết thúc bằng thế hết nước mà Tướng Đỏ giữ lộ ấy. Chỉ bỏ Tốt khi kết quả là Mã đối một Sĩ hoặc Tướng trơ.

Những cặp quân đối sĩ tượng toàn

Xe Tốt đối sĩ tượng toàn: thắng; bên Xe thắng ở gần như mọi vị trí khi được đi trước. Vì thế, khi cầm Xe mà đối phương còn đủ bốn quân phòng thủ, đừng đổi mất con Tốt cuối cùng. Xe Tốt đối Pháo sĩ tượng toàn thì chỉ khó thắng. Hai Mã đối sĩ tượng toàn: thắng. Hai Pháo không có Sĩ: thường hòa. Pháo Tốt: hòa, chỉ khoảng một trên hai mươi vị trí là thắng.

Xe Pháo đối Xe đơn và Xe Mã đối Xe đơn đều là thắng thực dụng. Với Xe Pháo, bên nào có Xe giữ trung lộ sẽ quyết định ván cờ; với Xe Mã, dữ liệu của Pai cho khoảng chín trên mười vị trí là thắng.

Dùng bảng này trong ván thật

Bảng tàn cuộc có giá trị nhất trước khi tàn cuộc bắt đầu. Bên phòng thủ hãy đếm số Sĩ Tượng trước mỗi lần đổi quân và từ chối mọi biến làm mất một quân không công, vì một quân mất đi có thể biến thế hòa thành thua theo sách. Bên tấn công, khi hai kết quả trông gần nhau, hãy chọn kết quả mà bên thủ có ít thế hòa phải nhớ hơn.

Các thế này dễ nhớ hơn nhiều khi đã tự đánh qua. Hãy bày vài thế lên bàn, đánh cả hai bên, rồi tìm chúng trong những ván đấu với máy trên XiangqiPlay, có tám cấp độ từ Easy đến God và chỉ cần một tài khoản miễn phí.