Luật cờ tướng chi tiết: những nước bị cấm, trường chiếu và hòa

Luật cờ tướng cấm những gì?

Luật cờ tướng cấm mọi nước đi sai cách đi của quân, đưa Tướng hoặc Sĩ ra khỏi cung, đưa Tượng qua sông, hoặc để Tướng mình bị chiếu, kể cả để hai Tướng lộ mặt nhau trên một cột trống. Trong thi đấu, trường chiếu và trường bắt cũng bị cấm. Còn bên hết nước đi thì bị xử thua chứ không được hòa.

So với cờ vua, cờ tướng có thêm những ràng buộc riêng: quân có thể bị chặn, Pháo phải nhảy mới ăn được, một số quân không được rời vùng của mình, và hai Tướng không được nhìn thấy nhau.

Cung tướng: nơi Tướng và Sĩ phải ở

Mỗi bên có một cung tướng, hay cửu cung (九宫), khối 3x3 gồm chín điểm có kẻ đường chéo ở giữa mép bàn phía mình. Tướng và hai Sĩ không được ra khỏi cung, dù chỉ một điểm. Tướng bước một điểm ngang hoặc dọc, không bao giờ đi chéo dù đường chéo kẻ ngay bên cạnh. Sĩ bước một điểm theo đường chéo, nên chỉ đứng được năm điểm: bốn góc và tâm cung.

Lộ mặt tướng và những nước để hở Tướng

Hai Tướng không được đứng trên cùng một cột mà giữa chúng không có quân nào. Mọi nước tạo ra thế lộ mặt tướng đều không hợp lệ, dù bạn đưa Tướng ra cột trống hay rút đi quân cuối cùng đang chắn giữa. Vì vậy một quân đứng một mình giữa hai Tướng coi như bị ghim: Xe, Pháo hoặc Tốt chỉ được đi dọc cột đó, còn Mã, Tượng hay Sĩ thì không đi được nước nào.

Rộng hơn, không nước nào được để Tướng mình bị chiếu: không làm ngơ khi bị chiếu, không rút quân đang che Tướng khỏi đường Xe địch, không đưa Tướng vào điểm quân địch khống chế. Pháo có hai cái bẫy riêng. Đặt quân mình vào đường trống giữa Pháo địch và Tướng là tự tạo ngòi cho nó chiếu. Còn khi có hai quân chắn giữa, rút một quân đi sẽ để lại đúng một ngòi, và đó cũng là bị chiếu.

Tượng: không qua sông, không đi khi bị chẹn mắt

Tượng đi đúng hai điểm chéo và không bao giờ được qua sông, nên cả ván chỉ đứng được bảy điểm. Tượng còn bị chặn nếu điểm giữa đường chéo có quân, quân ta hay quân địch đều vậy. Đó là chẹn mắt tượng, tiếng Trung là 塞象眼. Mắt tượng đã bị lấp thì nước đi không hợp lệ dù điểm đến còn trống, nên một quân đặt đúng chỗ đủ khóa chặt Tượng mà không cần tấn công nó.

Mã: cản mã, chặn chân mã

Mã đi một điểm ngang hoặc dọc rồi một điểm chéo ra ngoài. Nếu điểm ngay sát Mã theo hướng nó muốn đi đã có quân, của bên nào cũng vậy, cả hướng đó bị khóa. Đây là cản mã, hay chặn chân mã (蹩马腿). Mã không nhảy qua quân như mã cờ vua. Vì chân mã có thể bị chặn ở hướng này mà trống ở hướng khác, Mã của bạn có thể đánh Mã địch trong khi nó không đánh trả được.

Xe, Pháo và Tốt

Xe đi bao xa cũng được theo hàng hoặc cột, không nhảy qua quân và ăn quân địch đầu tiên trên đường đi; ngoài ra Xe không bị hạn chế gì. Pháo không ăn quân thì đi như Xe. Muốn ăn, Pháo phải nhảy qua đúng một quân của bất kỳ bên nào, tức ngòi pháo, rồi đáp xuống quân địch phía sau; trước và sau ngòi có bao nhiêu điểm trống cũng được. Không ngòi thì không ăn, nhảy qua hai quân cũng không được. Đó là ý nghĩa của câu pháo cần ngòi.

Tốt đi thẳng một điểm cho tới khi qua sông, sau đó được tiến hoặc đi ngang một điểm. Tốt không bao giờ lùi hay đi chéo, không phong cấp, và khi xuống tới mép bàn bên kia chỉ còn đi ngang. Cho Tốt đi ngang khi chưa qua sông là lỗi rất dễ lỡ tay.

Hết nước đi là thua

Nếu đến lượt mà bạn không còn nước đi hợp lệ nào, kể cả khi Tướng không bị chiếu, bạn thua chứ không được hòa như cờ vua. Cờ tướng cũng không cho bỏ lượt. Luật lộ mặt tướng thường góp phần vào kiểu thắng này: nếu bước duy nhất còn lại của Tướng đưa nó ra cùng cột trống với Tướng địch, nước ấy không hợp lệ và bên đó thua. Người phòng thủ giỏi vì thế luôn giữ sẵn một nước vô hại, thường là nhích Sĩ hay Tượng.

Trường chiếu và trường bắt

Cờ tướng không coi mọi thế lặp lại là hòa mà hỏi bên nào đang ép lặp và kiểu ép đó có được phép không. Trường chiếu (长将) là chiếu ở mọi nước trong một vòng lặp. Trường bắt (长捉) là dọa ăn cùng một quân, thường là quân không được bảo vệ, ở mọi nước trong vòng lặp. Cả hai đều bị cấm: bên vi phạm phải đổi nước, không đổi thì bị xử thua.

Ví dụ điển hình là Xe đuổi một con Mã không được bảo vệ: Mã né, Xe đuổi, Mã quay về, Xe cũng quay về. Luật theo dõi quân bị đuổi chứ không theo dõi điểm, nên bên cầm Xe phải tìm nước khác, còn bên có Mã chỉ đang chạy nên không có lỗi.

Ở phần lớn các bộ luật, dọa một quân được bảo vệ thật sự, hay quân có căn, không tính là bắt, vì ăn nó chỉ dẫn tới đổi quân. Nếu quân bảo vệ không thể ăn lại hợp lệ, chẳng hạn vì đang bị ghim hoặc vì ăn lại sẽ lộ mặt tướng, mục tiêu vẫn bị coi là không được bảo vệ. Ngoại lệ: Mã hay Pháo liên tục dọa Xe vẫn tính là bắt dù Xe có căn, vì đổi Xe lấy Mã hay Pháo là lỗ. Đòn dọa của Tướng hoặc Tốt thì ở phần lớn bộ luật, kể cả luật của Liên đoàn Cờ tướng châu Á, không tính là bắt.

Khi thế cờ lặp, một bên chiếu hoặc bắt còn bên kia đi nước thường thì bên ép phải đổi; cả hai đi nước thường thì ván hòa; cả hai cùng phạm một lỗi thường cũng xử hòa. Nếu một bên chiếu còn bên kia vừa đỡ vừa bắt, phần lớn bộ luật chính thức coi chiếu là lỗi nặng hơn, nên bên chiếu phải đổi trước. Luật của Liên đoàn Cờ tướng châu Á và của Hiệp hội Cờ tướng Trung Quốc khác nhau ở chi tiết, và luật của giải đấu là căn cứ cuối cùng.

Cách XiangqiPlay xử thế lặp

Trên XiangqiPlay, khi cùng một thế cờ xuất hiện lần thứ ba, hệ thống xét lại vòng lặp. Nếu đúng một bên chiếu ở mọi nước, hoặc dọa cùng một quân ở mọi nước, bên đó thua; cả hai cùng ép hoặc không ai ép thì hòa. Dọa bằng Tướng hoặc Tốt, dọa quân được bảo vệ, và dọa Tốt chưa qua sông không tính là bắt. Cách xử này cố ý đơn giản hơn luật thi đấu: Xe có căn bị Mã hay Pháo đuổi không bị tính là bị bắt, vòng lặp một bên chiếu một bên bắt được xử hòa, và các điều khoản hiếm gặp cũng về hòa, nên người không phạm lỗi không bao giờ bị mất điểm.

Các trường hợp hòa

Hòa thường gặp nhất là hai bên thỏa thuận, kế đến là thế lặp lại mà không bên nào ép. Ván cũng hòa khi không đủ lực chiếu bí: Tướng đối Tướng không thể thắng, và nhiều thế chỉ còn Sĩ Tượng là hòa chắc. Luật thi đấu còn giới hạn số nước cho những chuỗi dài không tiến triển, con số tùy bộ luật. Cẩn thận hai lỗi: tưởng chiếu ba lần là chắc hòa, trong khi chính bên chiếu phải đổi nước; và coi nhẹ một Tốt đã qua sông hay một Xe đứng đúng chỗ, vốn vẫn đủ sức chiếu bí.

Tập luật ngay trên bàn cờ

Bàn cờ XiangqiPlay chỉ nhận nước hợp lệ và đánh dấu mọi điểm quân được chọn có thể tới, nên Mã bị cản, Tượng bị chẹn mắt hay Pháo có ngòi đều hiện rõ. Hãy tạo tài khoản miễn phí, xác minh email, đấu với máy ở tám cấp độ từ Easy đến God, và thử 5.000 câu đố chiếu bí đã được engine kiểm chứng.