Luật chiếu dai, đuổi dai trong cờ tướng: ai phải đổi nước?

Chiếu dai, đuổi dai bị xử thế nào?

Trong cờ tướng, chiếu dai (trường chiếu, 长将) và đuổi dai (trường bắt, 长捉) đều bị cấm. Bên cứ chiếu mãi, hoặc cứ dọa ăn mãi cùng một quân để thế cờ lặp lại, phải đổi nước; không đổi thì bị xử thua chứ không được hòa. Chỉ khi không bên nào ép lặp lại, hoặc cả hai cùng ép, ván cờ mới hòa.

Người quen cờ vua hay bất ngờ ở điểm này, vì trong cờ vua lặp lại ba lần là hòa và chiếu liên tục là cách cứu ván quen thuộc. Cờ tướng hỏi một câu khác: ai đang ép thế cờ lặp lại, và cách ép ấy có được phép không. Lý do là sự công bằng: nếu được chiếu mãi để hòa, bên sắp thua nào cũng có sẵn lối thoát.

Nước chiếu, nước bắt và nước nhàn

Mỗi nước trong một vòng lặp thuộc một trong ba loại. Nước chiếu (将) tấn công thẳng vào Tướng. Nước bắt (捉) đe dọa ăn một quân cụ thể ở nước sau. Nước nhàn (闲着) là mọi nước còn lại: đi qua đi lại, lui quân, phòng thủ, hoặc một đe dọa mà luật không tính là bắt.

Chiếu dai là chiếu ở tất cả các nước của mình trong vòng lặp; đuổi dai là dọa cùng một quân ở tất cả các nước của mình. Cả hai đều là nước ép, vì đối phương buộc phải đáp, và dùng sức ép để khóa ván cờ trong vòng lặp chính là điều luật cấm. Nước nhàn không ép ai, nên hai bên cùng đi nhàn mà thế cờ lặp lại thì là hòa hợp lệ.

Ví dụ chiếu dai

Tọa độ dưới đây theo kiểu của XiangqiPlay: cột a đến i từ trái sang phải phía Đỏ, hàng 1 đến 10 tính từ phía Đỏ. Đen có Tướng e10 và hai Xe ở a2, b2; Đỏ chỉ còn Tướng f1 và Xe d6. Đỏ đi X6-5, Xe sang e6 chiếu theo lộ giữa. Tướng Đen không lên e9 được vì vẫn nằm trên đường Xe, không sang f10 được vì sẽ đối mặt Tướng Đỏ, nên Tg5-4 là nước duy nhất.

Đỏ đi X5-6 chiếu tiếp theo lộ d, Đen lại buộc phải đi Tg4-5, và thế cờ trở về như cũ. Mọi nước của Đỏ trong vòng này đều là nước chiếu, còn Đen chỉ đưa Tướng tránh chiếu, tức là nước nhàn. Vì vậy Đỏ là bên phải đổi nước. Nếu Đỏ lặp thêm một vòng, thế cờ xuất hiện lần thứ ba và XiangqiPlay xử Đỏ thua vì chiếu dai. Ở cờ vua, chính chuỗi nước này lại mang về một ván hòa.

Ví dụ đuổi dai

Đen có Tướng e10 và một Mã ở c8 không được quân nào bảo vệ; Đỏ có Tướng d1 và Xe i8 đang nhắm Mã dọc hàng 8. Đen đi trước: M3.2, Mã chạy xuống b6. Đỏ đi X1/2, Xe lùi xuống i6 dọa Mã lần nữa. Đen đi M2/3 về c8, Đỏ đi X1.2 trở lên i8.

Lặp thêm một vòng là thế cờ xuất hiện lần thứ ba, và lần này Đỏ thua vì đuổi dai: nước nào của Xe cũng dọa đúng con Mã ấy. Luật theo dõi quân chứ không theo dõi điểm, nên Mã chạy sang chỗ khác vẫn là cùng một con Mã bị đuổi. Bên chạy chỉ đang đáp lại, tức là đi nhàn, và luật bảo vệ bên đó.

Quân có gốc và những ngoại lệ

Không phải cứ tấn công một quân là bắt. Người Trung gọi quân được bảo vệ là quân có gốc (有根); dọa quân có gốc chỉ là mời đổi quân, nên phần lớn bộ luật không tính là bắt. Gốc phải là gốc thật: nếu quân bảo vệ đang bị ghim vào Tướng, hoặc ăn lại sẽ khiến hai Tướng đối mặt, thì quân kia vẫn bị coi là không gốc (无根).

Luật thi đấu có một ngoại lệ quan trọng: quân nhỏ dọa quân lớn thì có gốc cũng không giúp gì. Mã hay Pháo cứ dọa Xe vẫn bị tính là đuổi, kể cả khi Xe được bảo vệ, vì đổi Xe lấy Mã hay Pháo là lỗ. Ngoài ra, ở phần lớn bộ luật, kể cả luật của Liên đoàn Cờ tướng châu Á, đe dọa do Tướng hoặc Tốt thực hiện không bị tính là đuổi.

Ai phải đổi nước?

Hãy so xem hai bên đang làm gì. Một bên chiếu, bên kia đi nhàn: bên chiếu phải đổi. Một bên bắt, bên kia đi nhàn: bên bắt phải đổi. Cả hai cùng đi nhàn: hòa. Cả hai cùng phạm một lỗi, như cùng chiếu dai hay cùng đuổi dai, thì thường xử hòa. Trường hợp khó là một bên chiếu, còn bên kia vừa tránh chiếu vừa đuổi một quân: phần lớn bộ luật chính thức coi chiếu là lỗi nặng hơn, nên bên chiếu phải đổi trước.

Còn có những vòng lặp hỗn hợp, như một chiếu một bắt (一将一捉) hay chiếu xen kẽ với nước nhàn. Chúng được xử theo các điều khoản chi tiết của từng bộ luật, và ở giải đấu, trọng tài áp dụng vào thế cờ cụ thể. Liên đoàn Cờ tướng châu Á và Hiệp hội Cờ tướng Trung Quốc có bộ luật riêng, không xử mọi trường hợp hiếm giống hệt nhau, nên luật của giải luôn là thứ quyết định.

XiangqiPlay phân xử thế nào?

Phần mềm không cân nhắc thế cờ như trọng tài, nên XiangqiPlay dùng một bản luật rút gọn. Khi cùng một thế cờ xuất hiện lần thứ ba, trang xem lại các nước tạo nên vòng lặp. Nếu đúng một bên chiếu ở mọi nước của mình trong vòng, hoặc dọa cùng một quân ở mọi nước, bên đó thua. Nếu cả hai cùng ép, hoặc không ai ép, ván cờ hòa.

Ba loại đe dọa không bị tính là bắt: đe dọa do Tướng hoặc Tốt thực hiện, đe dọa quân đã được bảo vệ đúng nghĩa, và đe dọa Tốt chưa qua sông. Bản rút gọn này cố ý đơn giản hơn luật thi đấu. Chẳng hạn Xe có gốc bị Mã hay Pháo đuổi sẽ không bị tính là bị bắt, còn vòng lặp mà một bên chiếu, bên kia bắt thì được xử hòa. Sai theo hướng hòa là hướng an toàn, vì nó không bao giờ lấy điểm của người không làm gì sai. Luật này áp dụng cho cả ván với máy lẫn ván trực tuyến.

Mẹo khi ván cờ bắt đầu lặp

Nếu thấy mình đang dọa cùng một quân lần thứ hai, hãy tìm kế hoạch mới trước khi thế cờ lặp lại: thêm một quân tấn công, chuyển sức ép sang Tướng, hoặc dùng nhịp đó cải thiện quân khác. Không biến được thành đòn cụ thể thì nước bắt ấy vốn chỉ là kéo dài thời gian. Khi đang thắng, đừng chiếu cho có; hãy tìm nước làm thế cờ tiến lên, và nhớ rằng dồn đối phương đến chỗ hết nước đi cũng là thắng.

Nếu quân của bạn đang bị đuổi, luật thường đứng về phía bạn. Cứ đáp an toàn, chỉ cần chắc rằng nước chạy của bạn thật sự là nước nhàn: quân đang chạy mà nước nào cũng dọa ăn thứ gì đó thì bạn cũng thành bên đuổi, và hai bên cùng đuổi thường chỉ là hòa. Cho quân bị đuổi một cái gốc thật thường giải quyết luôn chuyện này.

Luật lặp lại nghe trừu tượng cho tới khi bạn thấy nó quyết định một ván cờ. Trên XiangqiPlay, luật chiếu dai, đuổi dai được áp dụng tự động. Tạo tài khoản miễn phí, đấu với máy ở tám cấp độ từ Easy đến God hoặc mời bạn bè một ván, và để ý mỗi lần thế cờ bắt đầu lặp lại.