Cờ úp là gì? Luật cờ úp (揭棋) cho người chơi cờ tướng

Cờ úp là gì

Cờ úp, tiếng Trung là 揭棋 (jiē qí, tạm hiểu là cờ lật mở), là biến thể của cờ tướng dùng nguyên bàn cờ và các điểm xuất phát quen thuộc nhưng giấu gần như mọi quân. Mỗi bên chỉ có Tướng ngửa mặt. Mười lăm quân còn lại được trộn lẫn rồi úp xuống, nên không ai biết quân nào đang nằm ở đâu.

Ở Việt Nam, cờ úp là biến thể được nhiều người chơi cờ tướng ưa chuộng. Bài này trình bày luật cờ úp theo những phiên bản thường gặp, chỉ ra những điểm mà mỗi nơi chơi một kiểu, và giải thích vì sao nắm chắc cờ tướng chuẩn là nền tảng cho mọi ván cờ úp. Luật của các ván không chính thức thường khác nhau tùy nơi, nên hãy coi các chi tiết dưới đây là những phiên bản phổ biến chứ không phải phiên bản đúng duy nhất.

Cách bày quân trong cờ úp

Bàn cờ vẫn là chín lộ, mười hàng, có sông và cung như cờ tướng. Tướng của mỗi bên đặt ngửa ở chỗ quen thuộc, giữa hàng cuối. Mười lăm quân còn lại của mỗi bên, gồm hai Xe, hai Mã, hai Tượng, hai Sĩ, hai Pháo và năm Tốt, được xáo trộn rồi úp mặt xuống, đặt vào đúng mười lăm điểm xuất phát chuẩn của bên đó.

Nhìn từ ngoài vào, bàn cờ vẫn có hình dạng thế trận ban đầu: một hàng quân ở hàng cuối, hai quân ở hai điểm Pháo và năm quân ở năm điểm Tốt. Chỉ có điều không ai biết điểm Xe đang thật sự giữ quân gì, và một điểm Tốt có khi lại giữ một con Xe.

Quân úp đi như thế nào

Đây là luật quan trọng nhất: một quân còn úp đi theo cách của quân vốn đứng ở điểm đó lúc đầu ván. Quân úp ở điểm Mã đi như Mã, quân úp ở điểm Pháo đi như Pháo, quân úp ở điểm Tốt tiến lên như Tốt. Cũng theo nguyên tắc ấy, quân úp ở điểm Xe đi như Xe, ở điểm Tượng đi như Tượng, ở điểm Sĩ đi như Sĩ.

Ngay khi một quân úp di chuyển, nó được lật ngửa lên, và từ đó trở đi nó đi theo đúng quân mà nó hóa ra là. Một quân rời điểm Xe có thể lộ ra là một con Tốt, còn một quân rời điểm Tốt lại có thể là một con Xe. Nói cách khác, nước đi đầu tiên của mỗi quân tuân theo vị trí, các nước sau tuân theo danh tính thật.

Từ luật cờ tướng chuẩn có thể suy ra vài hệ quả đáng nhớ. Quân úp ở điểm Tốt chỉ có một nước đầu: tiến thẳng một bước, vì Tốt chưa qua sông không được đi ngang. Quân úp ở điểm Xe lúc đầu ván chỉ đi lên được, vì lối đi ngang đã bị quân mình đứng cạnh chặn. Còn quân úp ở điểm Pháo thì ngay nước đầu đã có thể nhảy qua quân úp ở điểm Pháo đối phương để ăn quân úp ở điểm Mã phía sau, giống hệt nước Pháo ăn Mã trong cờ tướng chuẩn.

Những điểm luật mỗi nơi một khác

Chi tiết luật cờ úp không thống nhất giữa các bộ luật. Ở nhiều phiên bản, một con Tượng đã lật được phép qua sông và một con Sĩ đã lật được phép rời cung, vì chúng không còn xuất phát ở vị trí quen thuộc của mình. Luật cũng khác nhau ở chuyện gì xảy ra khi một quân còn úp bị ăn, kể cả việc danh tính của nó được cho một người xem, cả hai cùng xem, hay không ai được xem.

Vì vậy, trước khi vào ván, hãy thống nhất với đối thủ những điểm này: Tượng và Sĩ đã lật có bị giới hạn như trong cờ tướng hay không, và quân úp bị ăn thì xử lý thế nào. Thống nhất trước vẫn hơn phải dừng ván giữa chừng để bàn lại luật.

Cờ úp khác cờ tướng ở những điểm nào

Tóm lại, có ba khác biệt lớn. Quân bị giấu, nên không ai biết chắc thế trận của mình, chứ đừng nói tới của đối thủ. Nước đi đầu tiên của mỗi quân phụ thuộc vào điểm nó đứng chứ không phụ thuộc vào nó là quân gì. Và tùy bộ luật, Tượng và Sĩ đã lật có thể không còn bị giữ ở phần sân nhà hay trong cung như cờ tướng. Mọi thứ còn lại, từ bàn cờ, cách đi của quân đã lật cho tới mục tiêu chiếu bí Tướng đối phương, vẫn là cờ tướng.

Cờ úp cần kỹ năng gì

Cờ úp thưởng cho lối nghĩ linh hoạt. Những đường khai cuộc học thuộc gần như không giúp được gì, vì không ai biết quân nào đứng ở đâu. Người chơi giỏi liên tục cân nhắc rủi ro: lật quân úp nào trước, và xoay xở ra sao khi một điểm then chốt hóa ra chỉ giữ một quân yếu.

Điều đó không có nghĩa là kiến thức cờ tướng thành vô dụng. Ngược lại, mỗi quân sau khi lật đều đi đúng luật thường, nên bạn cần biết ngay lập tức một con Mã, một con Pháo hay một con Xe làm được gì từ bất kỳ điểm nào trên bàn. Một con Xe bất ngờ lộ ra ở hàng Tốt có thể đổi cục diện ngay, nhưng chỉ khi bạn nhìn ra đường đi của nó trước đối thủ.

Đừng nhầm cờ úp với Banqi

Một trò khác cũng dùng quân cờ tướng úp mặt là Banqi (半棋, tạm dịch là cờ nửa bàn), còn được gọi rộng rãi là 暗棋, cờ tối. Trò này gắn đặc biệt với Đài Loan và Hồng Kông, và khác cờ úp từ gốc. Cả ba mươi hai quân được xáo trộn và úp xuống một lưới 4 x 8 ô, thường là một nửa bàn cờ tướng, với quân đặt trong ô chứ không đặt trên giao điểm.

Mỗi lượt, người chơi hoặc lật một quân úp, hoặc đi một quân ngửa của mình một ô lên, xuống, sang trái hay sang phải. Theo một luật phổ biến, màu của quân được lật đầu tiên quyết định người đi trước cầm bên nào. Mục tiêu là ăn hết quân đối phương, hoặc khiến họ không còn nước đi hợp lệ.

Quân ăn nhau theo thứ bậc chứ không theo cách đi của cờ tướng. Thứ tự thường dùng đi từ Tướng xuống Sĩ, Tượng, Xe, Mã, Pháo rồi Tốt, và một quân ăn được quân địch cùng bậc hoặc thấp hơn. Ngoại lệ nổi tiếng nằm ở hai đầu bậc thang: Tốt ăn được Tướng, còn ở nhiều phiên bản Tướng lại không ăn được Tốt. Pháo là trường hợp đặc biệt thứ hai: ở nhiều bộ luật, Pháo ăn bằng cách nhảy qua đúng một quân, úp hay ngửa, theo đường thẳng, và ăn được quân thuộc bất kỳ bậc nào. Luật về Pháo và nhiều chi tiết khác khác nhau giữa các vùng, thậm chí giữa các gia đình, nên hãy hỏi rõ phiên bản địa phương trước khi chơi.

Vì sao nên học cờ tướng chuẩn trước

Gần như mọi biến thể đều xây trên nền cờ tướng chuẩn. Trong cờ úp, mỗi quân đã lật đi đúng luật thường, và những mô thức chiến thuật bạn học từ cờ tướng chuẩn vẫn dùng được ngay khi quân đã ngửa mặt. Học kỹ cờ tướng chuẩn rồi, các biến thể sẽ thành những thử nghiệm thú vị thay vì những trò mới gây bối rối.

XiangqiPlay có chơi cờ úp được không

Hiện tại XiangqiPlay chỉ có cờ tướng chuẩn, chưa có chế độ cờ úp. Thư viện câu đố miễn phí của trang có 5.000 câu đố chiếu hết đã được engine kiểm chứng, một cách nhanh để luyện những mô thức chiến thuật mang sang được cờ úp.

Khi muốn chơi trọn ván, hãy tạo tài khoản miễn phí, xác minh email và đấu với máy ở tám cấp độ từ Easy đến God. Khi luật cờ tướng chuẩn đã thành phản xạ, bạn sẽ sẵn sàng cho mọi ván cờ úp cùng bạn bè.