Chiến thuật cờ tướng: 7 đòn cơ bản và thế cờ minh họa

Chiến thuật cờ tướng gồm những gì?

Chiến thuật cờ tướng là những đòn ngắn, thường chỉ vài nước, giúp ăn quân hoặc chiếu bí nhờ tạo ra hai mối đe dọa cùng lúc mà đối phương không đỡ nổi. Bảy đòn nên học trước là bắt đôi, ghim quân, đòn phát hiện, chiếu đôi, vây bắt quân, phá quân phòng thủ và thí quân.

Các thế cờ dưới đây dùng tọa độ của XiangqiPlay: cột a đến i tính từ bên trái của Đỏ, hàng 1 đến 10 tính từ phía Đỏ. Nước đi được ghi thêm theo ký hiệu quen thuộc của người Việt như M7.6 hay P1-5, và mọi thế cờ đều đã được kiểm tra bằng engine luật của trang.

Bắt đôi: một nước, hai mục tiêu

Bắt đôi (捉双) là một nước tấn công hai quân cùng lúc, đối phương chỉ cứu được một. Đòn mạnh nhất có kèm nước chiếu, vì bên kia buộc phải lo cho Tướng trước. Mã là quân bắt đôi giỏi nhất nhờ cú nhảy chéo khó thấy, nhưng Xe, Pháo và cả Tốt cũng làm được; Tốt đã qua sông đi ngang được nên có thể dọa hai quân đứng hai bên nó.

Ví dụ: Tướng Đen ở e10, hai Sĩ ở d10 và f10, Xe Đen ở f7; Đỏ có Mã ở c6 và Tướng ở d1. Đỏ đi M7.6, Mã nhảy từ c6 lên d8. Từ d8, Mã vừa chiếu Tướng e10 vừa nhắm vào Xe f7. Đen chỉ còn đúng một nước hợp lệ là đưa Tướng lên e9, rồi Mã ăn Xe ở f7 mà không quân Đen nào ăn lại được.

Điểm yếu của Mã là cái chân: nếu có một quân đứng ở d9, cú nhảy từ d8 vào e10 bị cản và nước kia không còn là nước chiếu. Hãy để ý những quân không được bảo vệ, vì hai quân lỏng là một đòn bắt đôi đang chờ sẵn.

Ghim quân và đòn xiên

Ghim (牵制) là khi một quân không dám rời chỗ vì sau lưng nó là quân quý hơn, thường là Tướng. Đòn xiên thì ngược lại: quân quý đứng trước, buộc phải tránh đi và để lộ quân phía sau, chẳng hạn Xe chiếu theo hàng, Tướng rời hàng ấy và Xe ăn quân Sĩ vốn đứng sau Tướng. Trong các quân tấn công, chỉ Xe và Pháo ghim và xiên được theo đường thẳng; ngoài ra còn kiểu ghim sinh ra từ luật lộ mặt tướng.

Kiểu ghim nhờ luật lộ mặt tướng là chặt nhất. Đặt Tướng Đen ở e10, Tướng Đỏ ở e1, giữa hai Tướng chỉ có một Mã Đen ở e6, còn Xe Đỏ đứng ở a6. Mã e6 không có lấy một nước hợp lệ, vì nhảy đi đâu thì hai Tướng cũng đối mặt nhau. Đen đi gì đi nữa, Xe Đỏ vẫn ăn được Mã. Quân bị ghim chỉ còn đứng làm cảnh: không ăn được, không chặn được, cũng không chạy được.

Pháo ghim theo kiểu riêng vì nó cần đúng một ngòi. Khi giữa Pháo và Tướng có hai quân, Pháo chưa chiếu, nhưng cả hai quân đều bị trói: quân nào rời đi thì quân còn lại thành ngòi duy nhất và Pháo chiếu ngay.

Đòn phát hiện và chiếu đôi

Đòn phát hiện (闪击) là di chuyển một quân để mở đường cho quân phía sau tấn công, trong khi chính quân vừa đi cũng tạo đe dọa riêng. Pháo làm đòn này theo kiểu không quân nào khác có: Pháo đang bị hai quân chắn thì im lặng, rút đi một quân là Pháo có đúng một ngòi và sống dậy.

Khi cả quân vừa đi lẫn quân phía sau cùng chiếu, ta có chiếu đôi (双将). Một nước chặn chỉ bịt được một đường, một nước ăn chỉ diệt được một quân, nên Tướng gần như luôn phải tự chạy. Thế mẫu: Tướng Đen ở e10, hai Sĩ ở d10 và f10, Tượng ở c10, Xe Đen ở a9. Đỏ có Mã ở e8, Tốt ở e7, Pháo ở e4 và Tướng ở d1. Pháo đang bị hai quân chắn nên chưa chiếu.

Đỏ đi M5.3, Mã nhảy từ e8 sang g9 và chiếu Tướng. Mã rời trung lộ, Pháo chỉ còn một ngòi là Tốt e7 nên cũng chiếu, và đó là chiếu hết. Nếu bỏ Pháo khỏi bàn, cùng nước Mã ấy Đen có ba cách gỡ: Tướng lên e9, Xe a9 sang f9 cản chân Mã, hoặc Xe sang g9 ăn Mã. Có Pháo phía sau, không cách nào trong ba cách đó còn dùng được.

Vây bắt quân khi nó hết đường lui

Vây bắt là tấn công một quân không còn điểm an toàn nào để chạy; người Trung gọi quân bị nhốt như vậy là 困子. Nạn nhân quen thuộc là Mã kẹt ở mép bàn, Xe đi quá sâu vào góc đối phương và Pháo hết ngòi. Nước quyết định thường rất lặng lẽ, không chiếu cũng không ăn quân, nên dễ bị bỏ qua.

Thế cờ: Đen có Tướng e10, Sĩ d10 và f10, Tượng c10 và g10, Xe a10, Pháo h8, Tốt a7, e7, i7 và Mã a6. Đỏ có Tướng e1, Sĩ d1 và f1, Tượng c1 và g1, Xe b3, Mã g3, Tốt c6 và e4. Mã a6 không nhảy lên b8 được vì Tốt Đen a7 đứng ngay chân. Nhảy xuống b4 thì Xe ăn, sang c7 thì Tốt c6 ăn, nên chỉ còn c5 là an toàn.

Đỏ đi B7-8, Tốt bước ngang sang b6. Một nước làm hai việc: Tốt tấn công Mã và đứng đúng chân Mã cho cả hai cú nhảy sang c5 và c7. Mã lại không ăn được quân đứng sát cạnh nó, nên chỉ còn đường xuống b4, nơi Xe chờ sẵn. Đen không cứu được Mã; cùng lắm đòi lại được Tốt, vẫn lỗ một Mã để lấy một Tốt.

Phá quân phòng thủ

Khi một đòn gần thành mà chưa thành, hãy hỏi quân nào của đối phương đang làm hỏng nó; quân đó là mục tiêu mới. Có bốn cách xử lý: ăn nó, kéo nó đi bằng một nước chiếu hay đe dọa mà chỉ nó đỡ được (người Trung gọi là 引离), chặn đường của nó bằng cách cản mã hay chẹn mắt tượng, hoặc dồn việc cho nó khi nó đang phải canh hai thứ một lúc.

Thế cờ: Đen có Tướng e10, một Sĩ ở d10, Xe a2 và Mã h4. Đỏ có Tướng d1, Xe d5, Mã e8, Tốt f8 và Pháo i5. Đỏ nhắm thế Mã hậu pháo, đưa Pháo về trung lộ chiếu qua Mã. Đi ngay P1-5 thì Đen gỡ được bằng S4.5, Sĩ lên giữa cung làm ngòi thứ hai. Sĩ ấy là quân canh duy nhất, nên Đỏ xử lý nó trước.

Đỏ đi X6.5, Xe ăn Sĩ d10 và chiếu theo hàng cuối. Tướng không ăn lại được vì Mã e8 canh điểm đó, nên nước hợp lệ duy nhất là Tg5.1, Tướng lên e9. Lúc này P1-5 là chiếu hết: Xe d10 khống chế e10 và d9, Tốt f8 khống chế f9 và bảo vệ Mã. Điểm mấu chốt không nằm ở chuyện ăn được Sĩ, mà ở chỗ Đỏ đã loại đúng quân duy nhất có thể đỡ đòn chính.

Thí quân: bỏ quân để lấy thứ lớn hơn

Thí quân (弃子) là chủ động bỏ quân để đổi lấy chiếu bí, thế công hoặc nhiều quân hơn vài nước sau. Nhiều đòn phá quân phòng thủ thực chất là thí quân. Người Trung có chữ 砍士, chém Sĩ, cho cảnh Xe hay Mã lao vào ăn Sĩ, có lúc chấp nhận bị ăn lại, vì đòn chiếu hết phía sau đáng giá hơn nhiều.

Để không thí bừa, hãy đếm trước chuỗi nước bắt buộc sẽ theo sau, và chắc rằng đối phương không có nước chiếu nào chen vào để giành lại nhịp.

Luyện mắt chiến thuật

Nhìn ra đòn là kỹ năng luyện được. Trước mỗi nước, hãy quét ba thứ: quân nào của đối phương không được bảo vệ, Pháo nào đang có hai quân chắn trên đường nhắm vào Tướng, và quân nào đang đứng một mình giữa hai Tướng. Sau đó làm ngược lại cho phía mình, vì nhiều ván thua không phải do bỏ lỡ đòn của mình mà do bước thẳng vào đòn của đối phương.

Thư viện câu đố của XiangqiPlay có 5.000 thế chiếu hết đã được engine kiểm chứng; nhiều thế mở đầu bằng một nước phá quân phòng thủ hoặc kết thúc bằng chiếu đôi. Khi đã quen mắt, hãy tạo tài khoản miễn phí và thử các đòn này trong ván đấu với máy ở tám cấp độ, từ Easy đến God.